บทความโรคที่มีอยู่แยกเป็นเรื่อง ๆ แต่วันที่ปลาป่วยจริง คุณต้องตัดสินใจภายใน 1 ชั่วโมง — บทความนี้ให้ 'แผนผังตัดสินใจ' แบบไล่ทีละขั้น เริ่มจากสิ่งที่ตาเห็น ไปสู่การรักษาที่ถูกต้อง
🛑 ขั้นตอนสากล 7 ข้อ (ทำก่อนทุกครั้ง ไม่ว่าโรคอะไร)
- แยกปลาที่สงสัยออกทันที (ตู้กัก/ถังพัก) — รอไม่ไหว รอ = เชื้อกระจาย
- อย่ารีบให้ยา — ยาผิดชนิดฆ่าปลาเร็วขึ้น ให้ยาหลังวินิจฉัยเท่านั้น
- ถ่ายรูป/วิดีโอชัด ๆ (จุด/เมือก/ครีบ/เหงือก) ไว้เทียบและปรึกษา
- วัดน้ำ 5 ค่า: แอมโมเนีย/ไนไตรต์/อุณหภูมิ/SG/pH — ค่าน้ำมักเป็นตัวการ
- เช็คพฤติกรรม: กินไหม/ว่ายยังไง/หายใจแรงไหม/เกาตัวไหม
- เลือกเส้นทางจากแผนผังด้านล่าง
- ติดตาม 48–72 ชม. — ดีขึ้น? แย่ลง? ปรับยา/แผน
🌳 แผนผังตัดสินใจ: อาการ → โรค → การรักษา
| อาการที่เห็น | โรค/สาเหตุที่น่าจะเป็น | ยืนยันด้วย | รักษา (ตู้กักเสมอ) |
|---|---|---|---|
| จุดขาวเม็ดเกลือ ตามตัว/ครีบ | Marine Ich (Cryptocaryon) | จุดขาวชัด 1–2 มม. ไม่จางลง | คอปเปอร์/คลอโรควิน 14–30 วัน + ตู้หลักว่าง 76 วัน — อ่านบทความ Ich |
| ตัวเป็นฝุ่นทอง/กำมะหยี่ หายใจเร็ว ตายไว | Velvet (Amyloodinium) | ฝุ่นละเอียดกว่า ich, ปลาตายเป็นชุด | คลอโรควิน/คอปเปอร์ เร็วที่สุด (24 ชม. = รอด)− ผสมฟอร์มาลิน — อ่านบทความ Velvet |
| เมือกหนา/หนังลอก (การ์ตูนเสี่ยงสุด) | Brooklynella | เมือกขุ่น ครีบหลุด หายใจลำบาก | ฟอร์มาลิน 45 นาที/วัน หรือเมไทรนิดาโซล + น้ำจืด dip — อ่านบทความ |
| ตาไก่/ครีบพัด/หน้าเนียน เกาตัวกับหิน | Flukes (หนอนตัวแบน) | เห็นหนอนใสเล็กบนครีบ/เหงือก | น้ำจืด dip 5 นาที + Praziquantel — อ่านบทความ |
| แผล/ครีบขาด/ตัวแดง | แบคทีเรีย (Vibrio/แผลติดเชื้อ) | แผลลุกลาม เลือดออก | ยาปฏิชีวนะ (ตามสัตวแพทย์/สูตร) + น้ำสะอาดมาก — แผลสะอาดหายเองได้ |
| จุดขาวปุย/เหมือนสาคู บนครีบ | Lymphocystis (ไวรัส) | ปุ่มขาวคล้ายกะหล่ำ ไม่ลุกลามเร็ว | ไม่มีทางรักษา — น้ำดี+รอหายเอง (2–6 สัปดาห์) แยกตัวที่หนัก |
| หลุมที่หัว/เส้นข้าง | HLLE | หลุมเล็ก ๆ เรียงที่หัว/ข้างตัว | แก้ต้นเหตุ: ถ่านล้าง/น้ำสะอาด/วิตามิน/ลดเครียด — อ่านบทความ HLLE |
| ท้องป่อง/อึขาว/ผอม | พยาธิภายใน/Hexamita | อึขาวเส้น ปลาผอมทั้งที่กิน | เมไทรนิดาโซล/ฝรั่งเศส ตามสูตร + อาหารเสริม — อ่านบทความ |
| หายใจเร็ว/อ้าปากค้าง เหงือกแดง | ออกซิเจนต่ำ/เหงือกติดเชื้อ/แอมโมเนีย | วัด O₂/แอมโมเนีย + เหงือกบาน | เพิ่มอากาศ/ผิวน้ำ → แก้แอมโมเนีย → ถ้าเหงือกติดเชื้อ รักษาตาม |
| ว่ายคว่ำ/ลอยตัว | กระเพาะลม/แก๊ส/ช็อก | คว่ำค้าง ถ่วงน้ำหนัก (บางชนิด) | ลดความลึกน้ำ/ลดอาหารชั่วคราว — บางชนิดรักษาไม่ได้ ต้องทำใจ |
| ไม่กินอาหาร/ซึม ไม่มีอาการอื่น | เครียด/ค่าน้ำ/เริ่มป่วย | ค่าน้ำปกติไหม/ถูกไล่กัดไหม | แก้ค่าน้ำ+ความเครียดก่อน 3 วัน — ยังไม่กินต่อ = แยกตรวจโรค |
| ปะการัง/content ละลาย/จุดขาว (ไม่ใช่ปลา) | ศัตรูปะการัง (หนอน/red bugs/nudi) | มองตอนไฟปิด/ใช้แว่นขยาย | ดู บทความศัตรู SPS + บทความศัตรูในตู้ |
🧪 ตารางยา: ใช้เมื่อไหร่ อะไร อย่างไร
| ยา/วิธี | รักษา | ใช้ในตู้หลัก (มีปะการัง)? | ขนาด/ระยะ |
|---|---|---|---|
| คอปเปอร์ (copper) | Ich, Velvet | ❌ ห้าม (ฆ่าปะการัง/กุ้ง/หอย) | 0.15–0.25 ppm คงที่ 14–30 วัน |
| คลอโรควิน (chloroquine) | Ich, Velvet, Brooklynella | ❌ ห้าม | ตามฉลาก 14–30 วัน |
| ฟอร์มาลิน | Brooklynella, เหงือก | ❌ ห้าม | แช่ 30–60 นาที/วัน ตามสูตร |
| Praziquantel | Flukes, พยาธิตัวแบน | ⚠️ ระวัง (กระทบอินเวิร์ต) | ตามฉลาก ซ้ำ 7 วัน |
| เมไทรนิดาโซล | Hexamita, บางแบคทีเรีย | ⚠️ ระวัง | ตามฉลาก 5–10 วัน |
| น้ำจืด dip | Flukes, บางปรสิตภายนอก | ✅ ทำนอกตู้ (ชาม) | RO+ปรับ pH/อุณหภูมิ 3–6 นาที |
| เกลือลด (hypo 1.009) | Ich/Brooklynella (บางสาย) | ✅ ได้กับปลา/หิน มีผลต่อปะการังน้อย | 1.009–1.010 นาน 30 วัน |
| ยาปฏิชีวนะ | แบคทีเรีย/แผล | ❌ ทำลาย biofilter | ตามสัตวแพทย์/สูตร |
รายละเอียดขนาดยา/ระยะเวลา ดู คู่มือยารักษาโรคปลาทะเล + การแช่ยาบำบัด — ยาทุกขนานต้องชั่ง/ตวงตามปริมาตรน้ำจริง อย่าเทตามตา
📌 3 ข้อตัดสินใจที่ช่วยชีวิตปลา
- ไม่แน่ใจ = แยกก่อน การแยกผิดตัว เสียเวลา 1 วัน — การไม่แยก เสียทั้งตู้
- รักษาในตู้กักเสมอ (มีปะการังห้ามใส่ยาในตู้หลักเด็ดขาด)
- หลังรักษา ตู้หลักต้อง 'ว่าง' ตามระยะ: Ich 76 วัน / Velvet 42 วัน — ไม่งั้นกลับมาใหม่ (ใช้ เครื่องมือนับวันกักโรค ที่เมนูเครื่องมือได้)
สรุปเป็นประโยคเดียว: 'ดูอาการ → แยก → วัดน้ำ → วินิจฉัย (ตารางนี้) → รักษาในตู้กัก → ตู้หลักว่างตามระยะ' — ถ้าทำครบ 5 ขั้นนี้ อัตรารอดของปลาป่วยของคุณจะสูงกว่า 'รอดูอาการ' หลายเท่า