“เนื้อเยื่อถอย” ดูเหมือนกัน แต่ข้างใต้อาจเป็นแบคทีเรีย ไวรัส ปาราสิต หรือแค่เซลล์อดอาหาร — Histopathology (ตัดเนื้อเยื่อย้อมสีส่องกล้อง) คือวิธีแยกแยะ definitive ที่ห้องแล็บใช้ เมื่อการดูด้วยตาไม่พอ
เมื่อไรควรส่งตรวจเนื้อเยื่อ
- ปะการังตายเป็นชุดทั้งตู้/หลายโคโลนี โดยไม่พบสาเหตุชัดเจนจากค่าน้ำ (ดู ปะการังไม่บาน/ตาย ก่อน)
- โรคที่ลามเร็ว (คล้าย SCTLD — white syndromes) ที่ต้องการยืนยันเชื้อก่อโรค (ดู STN/RTN)
- โครงการ/ฟาร์มที่ต้องรู้สาเหตุเพื่อป้องกันระบาดรอบต่อไป
- สงสัย “เนื้อเยื่อเปื่อยจากไวรัส” ซึ่งตาเปล่าแยกจากแบคทีเรียไม่ได้จริง
การเก็บตัวอย่างที่ถูกต้อง
- เลือกชิ้นเนื้อที่ “รอยต่อระหว่างดีกับเสีย” (lesion edge) — เก็บทั้งส่วนปกติและส่วนเริ่มผิดปกติ
- ใช้คีม/คัตเตอร์สะอาดตัดชิ้น ~0.5–1 ซม. (ทำให้น้อยที่สุด—ปะการังเป็นสัตว์มีชีวิต ดู Micro-fragging ที่ตัดเนื้อเยื่อเหมือนกัน)
- แช่ในน้ำยาตอง: 10% formalin (neutral buffered) หรือ formalin ผสมน้ำทะเล ตามคำแนะนำห้องแล็บ ปริมาตรน้ำยา ≥10 เท่าของชิ้นเนื้อ
- ปิดผนึก ติดฉลาก (ชนิด ปะการัง วันที่ ตู้ อาการ) ส่งห้องปฏิบัติการพยาธิวิทยาสัตว์น้ำโดยเร็ว (อุณหภูมิห้อง)
- แจ้งห้องแล็บล่วงหน้า: ตัวอย่างปะการังต้องใช้การถอดหินปูน (decalcification) ก่อนตัดแช่พาราฟิน
นักพยาธิวิทยาดูอะไร
- เนื้อตาย (necrosis) กับ apoptotic bodies → ความเสียหายของเซลล์
- แบคทีเรียในเนื้อเยื่อ (แกรมลบเป็นกลุ่ม) vs inclusion bodies แบบไวรัส vs ปรสิต (เช่น ciliate) → ชี้ชนิดเชื้อ
- สภาพ zooxanthellae (ฝ่อ/หลุด/สี) → แยก “อดอาหาร/แสงผิด” ออกจากติดเชื้อ (ดู ฟอกขาว/การกู้คืน)
- การอักเสบ/ encapsulation → การตอบสนองของปะการัง
ข้อจำกัดที่ต้องรู้
- ห้องแล็บที่รับตรวจสัตว์น้ำมีไม่กี่แห่งในไทย (คณะสัตวแพทย์/ประมง มหาวิทยาลัย) — ค่าใช้จ่ายและระยะเวลาสอบถามโดยตรง
- การแยกไวรัส/แบคทีเรียให้ชัดอาจต้องเพาะเชื้อ/ทำ PCR ต่อจาก histology (ดู Microbiome/eDNA)
- ผลตรวจใช้เวลา วัน–สัปดาห์ — ระหว่างรอ ให้แยกโคโลนีป่วยและรักษาเชิงประคับประคอง (เปลี่ยนน้ำ/ถ่าน/ตัดเนื้อตาย)
ทางเลือกที่ทำเองได้เบื้องต้น
ส่องตัวอย่าง “สด” ด้วยกล้องจุลทรรศน์กำลังขยาย 40–400×: บีบ/ขูดเนื้อเยื่อบางส่วนบนสไลด์ สังเกต ciliate ตัวใหญ่ (Brown Jelly ฯลฯ) หรือแบคทีเรียรวมกลุ่ม — ใช้คัดกรองเบื้องต้นได้ แต่ไม่แทน histopathology (ดู วิธีใช้กล้องกับไดโน ที่ใช้หลักเดียวกัน)
🔎 ระดับหลักฐาน: ข้อมูลเฉพาะทาง (Specialist)
แนวทาง histopathology ของปะการังอ้างอิงคู่มือห้องแล็บ/งานวิจัยโรคปะการัง (เช่น AIMS coral disease, เอกสาร SCTLD); การเก็บตัวอย่าง/น้ำยาตองต้องได้มาตรฐาน ไม่งั้นผลคลาดเคลื่อน